تا دانش: سال سرمایه گذاری برای تولید
 
مطالب
 
امیدواریم مطالب و محصولات ارزشمندی در اختیار شما عزیزان قرار داده باشیم.

search

پیشینه و تاثیرات آیین بودا در ایران (انتقال بودا در ایران)

توضیحات کوتاه:

شواهد و مدارک در زمینه آیین بودای ایرانی متأسفانه کم و پراکنده و تکه تکه تر از هر یک از دین های تاریخی دیگر ایران است. این امر دست کم تا حدی از این حقیقت سرچشمه می گیرد ...

توضیحات:

شواهد و مدارک در زمینه آیین بودای ایرانی متأسفانه کم و پراکنده و تکه تکه تر از هر یک از دین های تاریخی دیگر ایران است. این امر دست کم تا حدی از این حقیقت سرچشمه می گیرد که آیین بودا دینی است که روزگاری در ایران رواج داشت و بعد پاک از این سرزمین ناپدید شد، و این ناپدید شدن در حدود هزار سال پیش کامل شد. در نتیجه، آگاهی از رابطه ایران با این دین جهانی بزرگ بیشتر محدود به استنباط ها و مفروضاتی است که مبتنی بر منابع نا روشن و دست دوم است. با این همه، روشن است که در تعدادی از کشورها نسبت عظیمی از جمعیت ایرانی به آیین بودا عمل می کردند، خصوصا در شرق، و به همین اندازه روشن است که بودایی های ایرانی این سنت را با شمار بزرگی از اندیشه های ایرانی متمایز پر کردند که خصوصا در آیین بودای مهایانه امروزی حی و حاضر است.

پیدایش آیین بودا
آیین بودا در زمانی در حدود قرن پنجم قم در هند شمالی پیدا شد، در محیطی که فرهنگ های آریایی و بومی آسیای جنوبی نزدیک به یک هزاره آنجا با هم حشر و نشر داشتند. به این ترتیب، از همان ابتدا این محیط فرهنگی تاحدی در میراث فلات ایران مشترک بود. آموزه اصلی بودا بیشتر فلسفه بود تا دین، اگرچه بالاخره اندیشه های آن عمومیت پیدا کرد و همین باعث شد که گروه مدام رو به گسترش باورها و اعمال دینی آن پیدا شود که اینها را از خیلی از فرهنگ های محلی که آیین بودا آنجاها جا خوش کرده بود جذب کرده بود. خود بودا، که اسم کوچکش سیدارته بود، از طایفه شاهی گئوتمه، نظری در زمینه واقعیت و عملی برای زندگی در آن واقعیت توسعه داد.

چهار حقیقت جلیل بودا
آموزه اش در «چهار حقیقت جلیل» خلاصه می شد زندگی رنج است، این رنج علتی دارد به اسم «تشنگی» یا «آز»، و راهی برای پایان دادن به رنج هست و آن «راه هشتگانه جلیل» است، یعنی شناخت درست، اندیشه درست، گفتار درست، کردار درست، زیست درست، کوشش درست، آگاهی درست، و یکدلی درست یا تمرکز درست. فقط بعدها بود که خیلی از پیروان بودا چیزی را عمومیت دادند و از آن بت ساختند که خیلی ساده به صورت یک انضباط فکری خیلی خشک و سخت شروع شده بود. چون اولین گسترش آیین بودا در بیرون هند در جهت شمال غرب و در میان اقوام ایرانی بود، طبیعی بود که خیلی از باورها و اعمال دینی محلی این اقوام به سنت عامیانه بودایی راه پیدا کند.

نحوه رواج آیین بودا
آیین بودا اولین فلسفه کلی جهان بود. بودا تعلیم می داد که تحلیل او از گرفتاری انسان و راه خلاص شدن از آن کاری وابسته به فرهنگ نبود، بلکه برای همه صادق بود. خیلی نگذشت که رهروها یا رهبان های بودایی راهی اشاعه آموزه های بودا شدند. حتی در افسانه ای آمده که دو بازرگان ایرانی، به اسم های تپسو و بلیکه که در هند تجارت می کردند، مجلس بودا را از زبان خود او شنیدند و پیام او را به وطن شان در ایالت باکتریا آوردند. اگرچه سند محکمی از این دو تن در دست نیست، دست کم داستان شان قابل قبول به نظر می رسد. اما از این معلوم نمی شود که رواج آیین بودا پیش از عهد آشوکاشاه، از سلسله مئوریه در اواسط قرن سوم ق. م، شروع شده باشد. اگرچه حالا بعضی دانشمندها شک دارند که خود آشوکا هیچ وقت بودایی بوده باشد، دست کم او حامی گسترش آموزه بودایی بود، که به آن فقط به صورت درمه اشاره شده است. به دستور آشوکا تعدادی کتیبه بودایی را در سراسر قلمرو او روی سنگ ها و میل ها نوشتند. قلمرو او از شمال هند تا حواشی شرقی امپراتوری یونانی سلوکیه کشیده می شد. سلوکیه فقط نیم قرن پیش جای سلسله هخامنشی را گرفته بود. دست کم شش تا از کتیبه های آشوکا در شمال غرب هند حاوی ترجمه هایی به زبان آرامی بودند که قبلا زبان دیوان سالاری هخامنشی بود و به این ترتیب احتمالا مقصود از این کتیبه ها ایرانی ها بودند. فرمان های شاهی او صراحت به این دارد که داعیان یا بشیرانی را برای گسترش درمه پیش کمبوجه ها (ایرانی ها)، و یونه ها (یونانی ها) فرستاد. ترجمه های آرامی فرمان های آشوکا تلاش آگاهانه ای را در اضافه کردن طعم ایرانی به آن فرمان ها نشان می دهد، مثل اضافه کردن مکرر صفت «خوب» (یک اشاره احتمالی به «بهدین» یا دین بهی زردشتی ها) و حذف اشارات به دیوه ها، که هندی ها آنها را خدایان کوچکتری می دانستند اما در آیین زردشت آنها را دیو دانسته بد داشتند. رهروهایی که می خواستند رهنمودهای آشوکا را دنبال کنند و آموزه بودا را گسترش دهند به دلایل آشکاری می بایست در طول راه های بزرگ تجاری سفر کنند. خطرات سفرهای دور و دراز ایمنی تعداد مسافران را می طلبید، و عقل حکم می کرد هر که می خواست راهی سفر شود همسفر یکی از کاروان ها بشود. بنابراین گسترش آیین بودا بستگی تنگاتنگی با سفر دور و دراز داشت. این رهروان هر وقت که فرصتش پیش می آمد اسکان می گرفتند و در نقاط گوناگون در طول راه های تجاری دیرهایی بنا می کردند. به مرور بازرگان های مسافر در طی سفرهای شان شروع کردند به پوست تخت انداختن در دیرها. این دیرها نه فقط منزلگاهی برای علاقه مندان به آیین بودا بود، بلکه جایی هم برای پیشکش آوردن مسافرها برای بودا به شکل انواع بذل و بخشش بود، که به آنها امید یک سفر بی خطر می داد، و دیرها از این راه ثروتمند می شدند. خیلی نگذشت که بعضی دیرها در واقع حسابی صاحب مال و مکنت شدند، که این به آنها قدرت خرید مزارع و انواع دارایی های دیگر می داد. به این طریق همزیستی رهبان ها و بودایی های معمولی که در اصطلاح «پیش نشین» خوانده می شوند، محرک اقتصادی متقابلا تقویت کننده ای برای رشد و گسترش اجتماع بودایی به وجود آورد. دقیقا همین الگو بعدها در گسترش مسیحیت، مانویت و اسلام هم دیده می شود. این خطه شمال غرب شبه قاره هند، منطقه انتقال بین ایران و جهان هندی بود، درست همان طور که بین النهرین بین ایران و قلمرو سامی بود. در ابتدای فتوحات اسکندر فرهنگ یونانی هم به این معجون اضافه شد. بعدها این منطقه تسلیم امواج پی درپی آسیایی های ایرانی و ترک های آسیای مرکزی می شود که دنبال در اختیار گرفتن شبکه های تجارت اند، و از این راه هم چنان عناصر فرهنگی بیشتری را به این محیط جهان شهری می آورند. آیین بودا، که با درگیری اش در اقتصاد تجارت راه دشوار و دور تقویت شده بود، دین اصلی این خطه شد و توانست تا فتوحات اعراب در قرن هفتم م دوام بیاورد. اما آیین بودا در مقام یک جهان بینی رو به توسعه در هند شمال غربی زیر تأثیرات اقوام فراوان آن منطقه بود.

آیین بودا در ایران شرقی
بعد از سقوط سلسله مئوریه در اول قرن دوم ق م منطقه مرزی ایران شرقی هند شمال غربی غالبا بازی گاه بی ثباتی شد که گروه های گوناگون برای رسیدن به قدرت در آن با یکدیگر رقابت می کردند. اینها بیشتر پارتی های ایران شمال شرقی بودند؛ سکاها، یک قوم در اصل چادرنشین ایرانی استپ های اوراسیا؛ و کوشانیان، که به یک زبان ایرانی (باکتریایی) حرف می زدند اما در اصل از قسمت شرقی آسیای داخلی بودند و شاید تا حدی خاستگاه شان از تخاری های هند و اروپایی زبان بود هر یک از این گروه ها به بردباری دینی پای بند بودند، و این کار هم آمیزی اندیشه ها و عجین شدن سنت ها را آسان می کرد. شکوفایی و تحول آیین بودا بیشتر ناشی از حمایت بازرگان های مسافری بود که به دیرها و بقاع بودایی بذل و بخشش می کردند. به این دیرها ویهاره و به این بقعه ها که معمولا بقایای جسد بودا را در آن نگه داری می کردند، استوپه می گفتند. اهمیت اقتصادی و دینی استوپه ها به دوره اسلامی کشیده می شود و تا امروز هم در افغانستان و آسیای مرکزی ادامه دارد. بقاع مشایخ صوفیه، مثل استوپه های پیش از آن، زیارتگاه و مراکز اصلی دین عامیانه اند. نماد این استمرار را می توان در علم هایی دید که روزگاری ایرانی های بودایی بالای استوپه ها می افراشتند، و امروزه هم در آن منطقه همان علم ها زینت بخش قبه های بقاع صوفیه اند. آیین بودا در قرن های قبل از فتوحات اعراب در قسمت شرقی سراسر جهان ایرانی رواج داشت. مکان های بودایی را در افغانستان، ترکمنستان، اوزبکستان و تاجیکستان، و همین طور در خود ایران، پیدا کرده اند. مدت ها معروف بود که منطقه باکتریا جایی که قسمت شمالی افغانستان است و تا حد زیادی فارسی زبان مانده است در دوره پیش از اسلام مرکز بودایی مهمی بود.

نقش مهم پارتی ها در انتقال آیین بودا
آن چه فقط تازگی ها بیشتر از کار باستان شناختی در ترکمنستان، معلوم شده نقش مهمی است که پارتی ها در قرن های پیش تر در انتقال آیین بودا داشته اند. اگرچه در منابع چینی ذکر تعدادی از رهبان های مهم بودایی آمده که از پارتیا پارت آمدند، مثل ان شیگائو، مترجم قرن دومی متن های بودایی. نظر بیشتر بوداشناسان غربی این بود که آیین بودا فقط در بخش کوچکی از خود پارت رواج داشت. اما کار باستان شناختی در دوره شوروی حکایت دیگری می گوید. هم حجم و هم تمایز دستکاری های بودایی از کاوشگاه های بودایی حضور نیرومند بودایی را آنجا در زمان های پارتی و کوشانی، از حدود قرن اول تا قرن سوم، القا می کند، یعنی موقعی که قدرت ساسانی حمایت روزافزونی برای زردشتی گری با خود آورد. ماریکو نامبا والتر یادآور می شود که دانشمندهای غربی فقط تازگی ها از میزان یافته های دوره شوروی با خبر شده اند. او یادآور می شود که موزه تاریخ ترکمن در عشق آباد پراست از اشیای بودایی کاوش شده از ناحیه مرو که روزگاری تا عهد مغول در قرن سیزدهم مرکز تجاری مهمی در جاده ابریشم بوده است و با آمدن مغول ها ویران شده است. در حدود صد سنگ نوشته بودایی که بیشترشان اهدائات بودند در مارگیانا (مرغیانا) ناحیه مرو پیدا شده اند که تاریخ شان از قرن اول قم تا قرن پنجم م است. متن های سنسکریت مکتب سرواستی وادین، که تاریخ شان به قرن پنجم می رسد، آنجا کشف شده اند. متأسفانه، چون کار دانشمندانه در ترکمنستان به طور چشمگیری از زمان استقلال این کشور در 1991 کند شده، بیشتر این مواد بررسی نشده مانده اند و اهمیت آنها خیلی کم درک شده است. رغبت دانشمندهای غربی بیشتر این بوده که آیین بودا را ببینند که از گنداره (شمال غربی هند) مستقیما از راه شهرهایی مثل ختن و کوچه در حوضه تاریم به چین رسیده است. اگرچه ظاهرا یک راه انتقال از این طریق بوده، یعنی از گذرگاه های سخت گذر کوه های قراقورم، اما شواهدی دال بر یک «راه فرعی» غربی از طریق پارت هم وجود دارد. اگرچه هیچ متن بودایی به پارتی در دست نیست، اما تکامل اصطلاحات بودایی در زبان های دیگر این را القا می کند که لااقل در چند مورد آیین بودا از راه پارت منتقل شده بود. این به روشن شدن این نکته کمک می کند که چرا این همه مترجم مهم بودایی چین از تبار پارتی بودند. اگر آیین بودا در پارت رواج داشته که این ناحیه در قسمت شمال شرقی جهان ایرانی متمرکز بود، روشن نیست که نفوذ آن تا کجای نواحی دورتر غرب رخنه کرده بود. بازتاب های اندیشه های بودایی در برخی جنبه های مسیحیت دیده می شوند، و اگرچه سند این امر هنوز کمابیش مه آلود است اما واقعیت این است که هند و مدیترانه از نظر فرهنگی (بیشتر از طریق داد و ستد) مرتبط بودند، و این ارتباط از ایران می گذشت. از آنجا که آیین بودا قویا همنشین فعالیت تجاری بود، اجتماعات بازرگان های بودایی هندی در ایران غربی زندگی می کردند، یا در آن سفر می کردند.

آیین بودا در ایران غربی
معلوم نیست، هندی های مهاجر در جمع کردن نوگرویده های به آیین بودا در ایران غربی و بین النهرین چقدر موفق بودند، اما به نظر می رسد که تعداد بودایی ها در غرب خیلی کمتر از شرق بود. مدرک حضور بودایی ها در ایران غربی محدود است. کرتیر/ کردیر، موبد ساسانی، شرمنه (رهبان های بودایی) را در شمار غیر زردشتی ها می آورد و امیدوار به از بین بردن آنهاست. عناصری از شمایل نگاری بودایی در برخی هنر دوره ساسانی وجود دارد. مثلا در طاق بستان، میترا را می بینیم که روی گل نیلوفر ایستاده است. یادمانه های سنگ کند بودایی را در استان فارس، در جنوب ایران، بازشناخته اند، و به تازگی نوزده مجسمه بودا، به سبک گنداره، آنجا کشف شده اند. اسم محل ها سرنخ دیگری به ما می دهد. تعدادی از روستاهای خراسان غربی و حتی تا ری، نزدیک تهران اسم نوبهار دارند، که مشتق از سنسکریت نوه ویهاره یا «دیر بودایی نو» است. در طول ساحل ایران جنوبی هم اسم چاه بهار در بلوچستان و بتخانه و بهارستان در فارس اشاره است به این گذرگاه بازرگان های بودایی از هند. تیز، در ساحل مکران، در هشت کیلومتری چاه بهار نزدیک مرز پاکستان، که در شاهنامه آمده، در قرن دوازدهم یک اجتماع بزرگ مهم بودایی داشته است، و شاید حتی در آغاز عصر اسلامی دارای یک دستگاه اداری بودایی بوده است. البته اینها نشانه های کوچک اند. از طرف دیگر، اگرچه اهمیت آیین بودا در پارت همچنان محل بحث است، اما شواهد باکتریا بسیار غنی است. یکی از برجسته ترین نمونه های تلفیق ایرانی بودایی پیکره ای از بودا است که در قراتپه پیدا شده است و کتیبه «بودا مزدا» دارد. این دیوارنگاره دوره کوشانی بودا را نشان می دهد که دورش شعله ها زبانه می کشد، که ظاهرا یادآور خود اهورا مزدا است. (ادامه دارد..).

منابع
ریچارد فولتس- فصلنامه هفت آسمان- مقاله آیین بودا در ایران- ترجمه ع. پاشایی
ریچارد فولتس- دین های جاده ابریشم- ترجمه ع. پاشایی- نشر فراروان- تهران- 1385- صفحه 56- صفحه 127
ع. پاشایی- هینه یانه- تهران- نگاه معاصر- 1380، صفحه 150-121
عبدالحسین زرین کوب- جستجو در تصوف ایران- صفحه 48
سایر اطلاعات:
کد مطلب: te40
وضعیت مطلب: فعال
گروه اصلی: مذهبی     زیرگروه: اصول اعتقادی

دفعات بازدید: 5     محبوبیت: 4   (کمترین=0 و بیشترین=5)    تعداد شرکت کننده در نظر سنجی مجبوبیت: 
تاریخ ثبت: 1401/10/12 ب.ظ 9:41:30


لینک صفحه ی مطلب: https://tadanesh.ir/t?c=te40


هم گروهی ها
image
جشن ها و جشنواره ها آیین بودای جنوبی دارای یک تقویم قمری سنتی است که از کشوری به کشور دیگر تفاوت چندانی ندارد. غالبا ایام ماه کامل (قرص شب چهاردهم هر ماه)، با نوعی ...


image
پیشینه و دلایل گرایش اروپاییان به آیین بوداامروزه آیین بودا در اروپا طرفداران بسیاری را به سوی خود جلب کرده؛ البته منظور از طرفدار، صرفا به معنای پیرو دینی نیست. ...


image
منابع دین بودایی شمالیمنابع دین بودایی تبت شامل دو مجموعه شرعی عظیم است: یکی «بکاگیور» و دیگری «بستان گیور». مجموعه اول شامل ترجمه های کتب مقدس هندی است و معمولا تحت ...


image
مطالعه آکادمیک مهایانهعلاقه اولیه به مطالعه مکتب مهایانه، که با کشف متون سانسکریت سرزمین نپال و آثار یوجین برنوف (Eugene Bernouf) و محققان دیگر همراه بود، تقریبا اواخر قرن ...


image
آشفته بازار فلسفی نیهیلیست ها، سوفسطاییان و دیگران ویل دورانت، شرایط ظهور بودا را بسیار آشفته می داند و اشاره می کند که اپه نیشدها (اوپانیشادها)، این آشفتگی را به ...


image
با توجه به مباحثی که در پیرامون نیروانه در آیین مهایانه مطرح است و با مقایسه با بحث نیروانه در هینیانه نتایج ذیل آشکار می شود:1. در آیین مهایانه نیروانه ساحتی دیگر از ...


image
دین بودایی با اعتقاد به یک هستی متعال و قابل ستایش شروع نشد. این دین همچنین تبیین فلسفی یک نظام اعتقادی منسجم و منطقی نیست، البته به استثنای اعتقاد به پایانی مسرت بخش ...


image
مراسم های مختلف بودائیمراسم بودائی بر خلاف مراسم پیچیده ودائی؛ بسیار سهل و ساده است. این مراسم به تعلیم خود بودا به یادگار مانده است:1- تراشیدن سر و صورت که خود نوعی ...


image
مکاتب فلسفی عرفانی رایج در هندیوگا یکی از مکاتب فلسفی عرفانی رایج در هند است که مبتنی بر آداب خویشتن داری، ورزش بدنی و ذهنی می باشد. هر یک از مکاتب بنا به روش خود ...


image
برای روشن شدن مفهوم موعود و منجی در بودیسم، لازم است با دو مفهوم «بودا» و «بودی ستوه» آشنا شد. بودا و بودی ستوه، در واقع عنوان هایی هستند برای موجوداتی علوی، که در ...